Nowa wystawa w Królikarni od 23 czerwca / Urszula Broll. Atman znaczy Oddech

opowieść o życiu oraz twórczości niezwykłej i niesłusznie zapomnianej

artystki, która miała bezpośredni udział w kształtowaniu się powojennej

awangardy na Górnym Śląsku. Na przestrzeni dekad kontemplacyjna

twórczość Urszuli Broll ewoluowała w kierunku, który artystka nazwała:

sztuka jako joga. Inicjatorem i partnerem wystawy jest Fundacja Katarzyny

Kozyry, która wspiera aktywność kobiet w obszarze kultury.

Początki działalności artystycznej Urszuli Broll (1930–2020) przypadły na trudne

lata powojenne. Artystka nigdy jednak nie tworzyła na zamówienie

komunistycznych władz. Jako jedna z nielicznych kobiet aktywnie kształtowała

powojenną awangardę artystyczną i tzw. katowicki underground.

Tytułowy atman (z sanskrytu duch, oddech) pojawił się w twórczości Broll

w 1967 roku i wiąże się z działalnością katowickiej Grupy Oneiron. W pracowni,

którą artystka prowadziła z mężem Andrzejem Urbanowiczem, powstało w latach

60. XX wieku laboratorium eksperymentów duchowych i artystycznych.

Dyskutowano tam o filozofii, religii, magii, okultyzmie i gnozie.

Najważniejszym dziełem grupy katowickich artystów jest Leksykon (Encyklopedia

symboli). Składa się z 30 czarnych kartonów, z których każdy przypisany jest do

jednej z liter polskiego alfabetu. Asumptem do powstania kolejnych kart było

każdorazowo osobne hasło: atman, ból, cefalus, drzewo…, dopełniane przez

artystów nowymi słowami i rysunkami według ściśle określonego harmonogramu.

Sposób nanoszenia własnych pomysłów i oznaczeń przypominał gry surrealistów

kolejność ustalano przez losowanie. Jedynym ograniczeniem twórców był dobór

kolorów. Oprócz bieli dopuszczalna była barwa boskiej światłości – srebrna lub

złota. Pierwszy kwadrat A, który przypadł Broll, miał się odnosić właśnie do

pojęcia atman. Podczas gdy Urbanowicz zgłębiał tajniki zachodniego okultyzmu, ezoteryki

i alchemii, Broll odkrywała mistykę Indii, taoizm, filozofię zen i tantrę. Tłumaczyła

też teksty Carla Gustava Junga. Pod wpływem lektur i dalekowschodnich praktyk

medytacyjnych rozwijała się nowa twórczość artystki.

W latach 80. XX wieku Broll podążając za wspólnotą buddyjską, zamieszkała

w Przesiece w Karkonoszach. Nazwała ją miejscem odnalezionym. W domu

na wzgórzu, w otoczeniu dzikiego ogrodu, tworzyła obrazy medytacyjne, barwne

mandale i misterne czarno-białe rysunki tuszem. Malowała pejzaże gór, które

nazywała stanami emocjonalnymi. W spokoju i ciszy artystka oddawała się

medytacjom i tam odnalazła równowagę duchową. Malarstwo Urszuli Broll,

odległe od sztuki rozumianej jako wytwarzanie obiektów, ewoluowało w kierunku,

który artystka nazwała: sztuka jako joga. Praktyka ta uwolniła ją od poddawania

się wymaganiom i kryteriom świata sztuki, ale również usytuowała ją poza

wielkimi narracjami głównego nurtu polskiej historii sztuki.

Urszula Broll zmarła w lutym 2020 roku, gdy trwały przygotowania do tej

wystawy. Ekspozycja jest dla odbiorców okazją do wyciszenia się. Mandale

artystki zachęcają do indywidualnej kontemplacji i budzą rodzaj pozbawionej

niepokoju tęsknoty. Wywołują – jakże aktualne – przemyślenia na temat relacji

człowieka z naturą i metafizycznym wymiarem rzeczywistości.

Partnerem wystawy jest Fundacja Katarzyny Kozyry. Fundacja wspiera

aktywność kobiet w obszarze kultury i sztuki. Jeden z jej nowych wieloletnich

projektów dotyczy pracy na rzecz zwiększenia obecności i dostrzegania

aktywności kobiet na scenie artystycznej. Pierwszym zadaniem w ramach

projektu, realizowanego przez Fundację przy wsparciu Ministra Kultury

i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Sztuki Wizualne 2019, było

przeprowadzenie prac związanych z całościowym opracowaniem i prezentacją

publiczności dorobku artystycznego Urszuli Broll. Fundacja wydała pierwszy

kompletny katalog dzieł artystki Urszula Broll. Atman znaczy Oddech.

Wystawę można zwiedzić od wtorku 23 czerwca.